10 fases van genocide

In de Tweede Wereldoorlog zijn bijna 6 miljoen Joden vermoord door nazi-Duitsland. Van wie meer dan 100.000 uit Nederland. Hoe dit heeft kunnen gebeuren en waarom zoveel mensen het wisten en eraan meewerkten, daar zijn bibliotheken over volgeschreven. En nog weten we het antwoord eigenlijk niet.

Wat we wel weten is dat volkenmoord, genocide dus, niet van de ene op de andere dag gebeurt. Wetenschappers hebben ontdekt dat elke vorm van genocide vaak volgens dezelfde stappen gaat.

Stap 1: Classificatie

Genocide is de moord op een groep mensen die bij elkaar horen op basis van nationaliteit, afkomst of godsdienst.
Het begint met het aanwijzen en benoemen van deze groep: wij en zij.

In nazi-Duitsland was minder dan 1% van de bevolking Joods. Ze gingen op in de samenleving. Maar in nazi-Duitsland werden ze benoemd als aparte groep.

Mensen zijn altijd meer dan hun geloof of hun afkomst.
Ze horen dus bij meer dan één groep.

Bij welke groepen hoor jij?

Op de foto zie je een schema van de Neurenberger wetten.
Met deze wetten bepaalden de nazi's wie Joods was en wie niet.

Stap 2: Symbolisering

Er worden symbolen gebruikt om de zij-groep van de rest te onderscheiden.

Vanaf 3 mei 1942 moesten alle Joden in Nederland een Jodenster dragen.
Ook mensen die niks met hun Joods-zijn deden.

Op de foto zie je een schoolklas in Amsterdam.
In september 1941 bepaalden de nazi's dat Joodse kinderen
naar aparte scholen moesten.

Stap 3: Discriminatie

Er komen wetten die de groep bepaalde rechten afneemt.
Dat is discriminatie.
In een rechtstaat zijn alle mensen gelijk voor de wet.
Maar nu dus niet meer.

De nazi's begonnen na de bezetting van Nederland met het invoeren van anti-Joodse wetten. Joden verloren hun baan, mochten geen lid meer zijn van sportclubs, niet meer naar het park, het strand of de bioscoop, enzovoort. De wetten waren bedoeld om Joden buiten te sluiten van de maatschappij.

Op de foto zie je een straat in De Bilt waar
Joden niet meer welkom zijn. Foto uit 1941.

Stap 4: Ontmenselijking

De groep wordt afgeschilderd als minderwaardig, minder 'mens' dan andere groepen. Door middel van taal en propaganda worden andere mensen ervan overtuigd dat deze groep een last is, een gevaar. En dus dat ze hen kwaad mogen doen.

Ontmenselijking is een van de belangrijkste stappen in het proces naar genocide.

Op de foto zie je een Duitse soldaat die lachend toekijkt
hoe een collega de baard van een Pools-Joodse man afknipt.
Foto genomen in Polen, in oktober 1939.

Stap 5: Organisatie

Genocide wordt niet gepleegd door een groepje mensen in een opwelling. Het is een door de staat georganiseerde misdaad, waar veel mensen meewerken aan een klein onderdeel ervan.

De nazi's hebben heel veel mensen voor een klein onderdeel van het proces verantwoordelijk gemaakt. Er hielpen heel veel mensen mee aan de massamoord, zonder dat ze uiteindelijk zelf iemand doodden. Wat vind jij, is de machinist van de trein naar Auschwitz verantwoordelijk voor de moord op alle mensen die erin zitten?

Op de foto zie je een kaart van Amsterdam waarop
precies te zien is waar Joden woonden.
Zo konden ze later makkelijk worden opgepakt.

Stap 6: Polarisatie

De haat naar de zij-groep wordt heftiger. Er is overal propaganda. De groep wordt verwijderd uit de samenleving. Mensen die aan hun kant staan of proberen te helpen, lopen zelf gevaar.

Joden werden uit de samenleving geweerd. Wie toch Joden toeliet in zijn winkel, kon straf krijgen of rekenen op gewelddadige acties van tegenstanders.

Op de foto zie je het getto in Warschau.
Een wijk waar Joden dicht op elkaar,
met heel weinig eten, gedwongen moesten wonen.

Stap 7: Voorbereiding

Daders plannen de moord op de gehate groep zorgvuldig. Het leger wordt getraind, er worden kampen ingericht. Ze gebruiken expres vage taal, zoals: etnisch zuiveren.

De nazi's noemden de moord op de Joden de 'oplossing van het Joodse vraagstuk'. En ze gebruikten woorden als 'uitroeien' omdat zij Joden zagen als ongedierte, die je mocht verdelgen. Deze taal helpt mee om wat er echt gebeurt, massamoord, te bedekken.

Taal kan heel machtig zijn. Nog steeds zie je dat dadertaal, de taal van de nazi's, soms terugkomt in hoe er nu over de Jodenvervolging wordt geschreven.

Zie jij het verschil tussen 'vernietigen' en 'vermoorden’?
Welk woord is dadertaal? Waarom?

Stap 8: Vervolging

De slachtoffergroep wordt apart gezet. Ze worden uit hun huizen gezet, hun bezittingen worden hen afgenomen. Ze worden gevangen genomen.

In deze stap is het bijna onmogelijk om
genocide nog te stoppen.

Stap 9: Moord

Slachtoffers worden massaal vermoord. Nu heet het officieel een genocide.

Een genocide kan pas achteraf worden vastgesteld door wetenschappelijk onderzoek van gespecialiseerde historici en juristen, waarna een vonnis wordt uitgesproken door de rechtbank. Voor die tijd dient men geen stelling te nemen. Er zijn drie bewezen genocides: de Holocaust (1940-1945), Rwanda (1994) en Srebrenica (1995).

Alle stappen komen nu samen. Door de voortdurende propaganda, discriminatie en ontmenselijking zijn gewone mensen daders geworden die in staat blijken mannen, vrouwen en kinderen te vermoorden.

Tijdens de Holocaust werden ruim 6 miljoen Joden vermoord. Alleen om het simpele feit dat zij Joods waren.

Stap 10: Ontkenning

Daders proberen de massamoord te verbergen door bewijsmateriaal te vernietigen.

Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werden gaskamers opgeblazen en transportlijsten verbrand. Veel hoge nazi's vluchtten naar het buitenland en ontliepen hun straf.

Kun je mensen nú nog voor de rechter brengen voor hun aandeel in de Holocaust? Waarom zou dat belangrijk kunnen zijn?

Op de foto zie je opgeblazen gaskamers in Birkenau.

Stap 1: Classificatie
Stap 2: Symbolisering
Stap 3: Discriminatie
Stap 4: Ontmenselijking
Stap 5: Organisatie
Stap 6: Polarisatie
Stap 7: Voorbereiding
Stap 8: Vervolging
Stap 9: Moord
Stap 10: Ontkenning

Deze stappen lopen soms door elkaar.
Of gebeuren naast elkaar.
Maar ze zijn altijd te herkennen.

En dus ook in elke stap nog te stoppen.

Beeld
NIOD
Stadsarchief Amsterdam
Joods Historisch Museum
Bundesarchiv
United States Holocaust Memorial Museum (Selma Levy)

Deze presentatie hoort bij het lesmateriaal VO en MBO

Kijk voor werkbladen en handleiding op www.nadeoorlog.nl

Vragen?
Mail naar info@nadeoorlog.nl